Thử giải mã tranh thờ cúng

 
Đăng bởi: 29 January 2010
views  2,301 lượt xem
CHIA SẺ:

Như đã đưa tin, Triển lãm Tranh thờ Việt Nam trong bộ sưu tập của anh “thợ mộc” Phạm Đức Sĩ tại 42 – Yết Kiêu – Hà Nội. Triển lãm đã gây ấn tượng mạnh trong công chúng, nhưng không phải ai cũng hiểu được những giá trị tiềm ẩn đằng sau mỗi bức tranh “thiêng” này.

Bức “Tổng tinh đàn” với hình vòng tròn trên đầu 3 vị Tam Thanh

Quan niệm cũ của một thời

Tranh Thờ ở miền núi chính là tranh Đạo giáo, loại tranh cúng được các thầy Tào lưu giữ bảo quản. Nó được sử dụng trong các lễ cúng chay (kỳ yên) hoặc cúng mặn (ma chay, cúng xúi quẩy), cầu mùa… Vì là loại tranh phục vụ tín ngưỡng nên có thời nó được xếp vào hàng mê tín dị đoan. Cách nhìn như thế có phần chưa chính xác.

Các dân tộc Dao, Cao Lan, Sán Chay Tày, Nùng, Kinh đều có loại tranh thờ cúng này. Cùng nằm trong đạo thờ thánh, nên những nhân vật Tiên thánh chủ chốt của Đạo giáo là Tam Thanh, hình tượng thường giống nhau. Phần còn lại tranh cũng được thể hiện theo quan niệm của riêng của dân tộc. Ví dụ, Vua bếp của người Dao đẹp thanh thoát, nhưng tranh Vua bếp của người Giáy lại là hình tượng quỷ (râu tóc đỏ), với vai trò thần giữ nhà. Người Cao Lan có tranh Dẫn hương lộ vẽ đường về trời của người chết. Cùng với ý niệm đó, người Tày có tranh độ linh, người Dao có Tồm Tòong, người Sán Dìu lại có Cung nghinh thánh đế v.v…

Những tranh Đạo giáo còn lại ở ta hiện nay, phần nhiều là do thợ tranh Hàng Trống trước đồ lại, nét vẽ và màu sắc có kém đi chút ít nhưng vẫn giữ nguyên tinh thần của các tôn thánh. Lại có những tranh các thầy cúng tự sao chép thì còn kém hơn.

Bài học đạo lý của người miền núi

Hãy gạt bỏ mọi thiên kiến một thời để nhìn nhận lại giá trị văn hoá, giá trị nghệ thuật của thể loại tranh thờ cúng. Khi xem bộ tranh bày ra theo thứ tự của nghi lễ cúng thì thấy ngay được vũ trụ quan của tín ngưỡng này. Trong đó, thế giới thần linh được sắp xếp theo một trật tự cơ cấu quyền lực thống nhất, có trên có dưới, có trách nhiệm cai quản vùng miền với sự chấp pháp nghiêm minh. Mỗi một hình thức cúng bái thì bày tranh nào, ở đâu. Các thần linh cai quản nhân gian rất chặt chẽ và các hình phạt với các tội danh con người gây ra rất dữ dội. Với 10 cửa điện dưới âm phủ, chỉ có cửa thứ mười dành cho luân hồi, còn 9 cửa là các loại hình phạt cho các tội lỗi do con người gây ra. Chất bạo lực của hình phạt thể hiện tính răn đe rất cao với thế giới con người.

Nếu ở đồng bằng, bài học luân lý về đạo làm người thể hiện rất rõ ở chùa chiền thông qua tích Phật, mặt “động” (một hình thức của Thập điện Diêm Vương) và các chư Phật, thì ở miền núi, những buổi cúng lễ, người trong bản từ trẻ đến già tới rất đông, không tham gia gì vào việc hành lễ mà chỉ là để xem và nghe hát. Vô tình nó lại là “lớp học đại cương” đầu tiên về giáo lý của cư dân miền núi khi chưa có nền giáo dục học đường.

Để đạt được mục đích răn đe và giáo hóa con người, những vị thần linh cũng được các họa công tạo ra uy vũ bằng hình tượng oai nghiêm và dữ dằn bằng cân nhắc kỹ lưỡng những chi tiết trên các bức hoạ để bộc lộ cao nhất tính áp chế quan phương để con người khuất phục hướng thiện. Đây là những tranh thể hiện vai trò của Tam thanh, của Thập điện Diêm Vương, của Tứ đại Nguyên suý (thần mưa-gió-sấm-chớp), những vị có uy quyền nhất. Tranh cúng Xúi quẩy thì lại bộc lộ thái độ khoan hoà để xua cái xấu đi bằng cách cho ăn cho uống, tạo phương tiện đi lại và đuổi ra biển xa… Tranh Vua bếp có sự vui vẻ ấm cúng gia đình với chuyện cỗ bàn, mỗi người một việc. Tranh Tứ trực ông Tào đầy sự vui vẻ thoáng đãng với không gian bao la để các thần đi lại trình tấu việc con người tới Thiên đình được hanh thông. Một thế giới thần linh trong tranh như là phản chiếu cuộc sống từ dân gian vào vậy.

Ngày nay, con người khám phá thế giới đã tiến một bước dài nhưng cũng chưa thể nói là đã giải thích hết và hiểu được bao nhiêu về thế giới tâm linh và nhiều hiện tượng thiên nhiên. Đó là góc khuất và còn là dấu hỏi chưa thể xoá trong đời sống tinh thần mỗi người. Cho nên thể loại tranh thờ cúng trên vẫn còn nguyên giá trị văn hoá, nhân bản và nghệ thuật để chúng ta suy ngẫm và tiếp tục tìm hiểu, tiếp tục khám phá chính mình.

Vầng hào quang hay chiếc gương soi?

Lấy ví dụ bức tranh “Tổng tinh đàn”, trên đầu 3 vị Tam Thanh có những vòng tròn ở phía sau, nhiều người tưởng đó là vầng hào quang giống như trên đầu Đức Phật. Nhưng thực ra không phải thế. Một nhà nghiên cứu ở Viện Hán Nôm cho biết, khi ông sang Trung Quốc nghiên cứu về loại tranh cúng, hỏi chuyên thì được biết đó là cái gương.

Đạo giáo quan niệm vạn vật hữu linh. Cây cối sống ngàn năm có linh khí, có thể thành địa tiên, muông thú tu luyện nghìn năm có thể biến thành người, Các nhân vật tiên thánh cũng đều xuất phát từ nhân thế, vì tu luyện lâu năm mà thành. Dù đã thành bậc thánh, nhưng đôi lúc ham muốn phàm trần lại trở về. Chiếc gương trên đầu là để soi hàng ngày. Soi vào đó, các vị nhìn thấy gốc gác xuất thân từ đâu mà ra để tự thức tỉnh mình, dẹp đi những ham muốn tầm thường. Đó là tấm gương giữ mình của các vị tiên thánh. Xem thế để thấy trong tranh thờ cúng người ta rất lưu ý đến việc giáo huấn, từng chi tiết trên tranh đều có ý nghĩa gắn với đạo lí.

Đỗ Đức (họa sĩ)
Nguồn: Thể thao & Văn hóa Online

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)
NGƯỜI ĐĂNG
Admin: Nếu quý vị muốn đăng tải, chia sẻ bài viết, tài liệu, hình ảnh xin vui lòng gửi về bbt@thuhoavietnam.com hoặc viết bài trên Diễn đàn
 
Viết phản hồi