Học Thư pháp – Bắt đầu từ đâu?

 
Đăng bởi: 28 August 2009
views  8,487 lượt xem
CHIA SẺ:

Với những người mới làm quen với thư pháp, thích thú và muốn học, hầu hết đều có một câu hỏi chung: “Bắt đầu từ đâu?”.

Tôi từng trăn trở với câu hỏi này ghê lắm. Trong những cuộc chuyện vui bên bàn nước, tôi cũng có ý gài vào câu chuyện để thỉnh giáo các bậc đi trước. Hầu hết, những câu trả lời là chung chung, hoặc không có ý gì mới, song đôi khi, cũng gặp được những ý tưởng hay, khá sâu sắc và có giá trị tham khảo.

Tôi cứ lắng nghe những ý kiến ấy, rồi lục lọi sách vở đọc thêm, dần dần cũng hình thành suy nghĩ riêng để giải đáp câu hỏi lớn “Bắt đầu từ đâu” này. Dẫu những kiến giải còn non nớt, và có một nhược điểm chí mạng là, chưa được hiện thực hóa bằng tác phẩm, nhưng tôi cũng xin liều lĩnh viết ra, để những bậc cao nhân chỉ chính, và những người mới có thêm cái tham khảo.

Quá trình khởi đầu gian nan có rất nhiều giai đoạn, ở mỗi giai đoạn lại có một câu hỏi “Bắt đầu từ đâu”.

Bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ việc cầm bút.

“Bút” ở đây hiểu theo nghĩa rộng. Nghĩa là công cụ để tạo nên tác phẩm thư pháp. Có thể là bút lông, bút cứng, hay dao đục (nếu bạn muốn học Triện khắc). Việc bạn lựa chọn công cụ nào mang tính quyết định cho đường hướng học tập và sáng tác sau này.

Ở một khía cạnh khác, bắt đầu từ việc cầm bút, sẽ nhắc nhở rằng tư thế cầm bút chính xác là một khởi đầu quan trọng.

Các cách cầm bút

Các cách cầm bút

Bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ chép.

Chép, nói bằng thuật ngữ của thư pháp là “lâm mô”. Chép, thực chất là đang học tập tiền nhân từ thành công của họ. Nếu đã từng học qua, hay yêu thích hội họa, chắc chắn mọi người đều biết, chép quan trọng như thế nào. Chỉ có điều, ở hội họa, họ vừa tập chép các tác phẩm của tiền nhân, vừa tập chép từ các tác phẩm của Thượng Đế (giới tự nhiên và vẻ đẹp của con người). Với giới họa sĩ, việc học từ chép này, tự nhiên như nó phải thế, không có gì phải bàn cãi. Thư pháp và hội họa có chung một bản chất là tạo hình từ đường nét (có lẽ vì vậy mà người ta nói “thư họa đồng nguyên” chăng!). Nên trong thư pháp, chép cũng quan trọng như trong hội họa. Thế nhưng, khá nhiều người học thư pháp lại không biết đến cần phải bắt đầu từ chép (lâm mô). Hoặc giả có biết nhưng lại cố tình bỏ qua, thực là sai lầm vậy.

Bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ Chân thể.

Tiểu triện Tần "Phong sơn khắc thạch"

Chân thể là lối viết chữ chân phương, từng nét chữ được viết rõ ràng, đầy đủ cả ba giai đoạn khởi bút, hành bút và thâu bút. Các nét tách bạch, không nối liền với nhau. Chân đối lập với Hành và Thảo. Học lối chữ Chân sẽ rèn tập được đầy đủ những kỹ pháp cơ bản trong thư pháp, từ nền tảng ấy, mới tăng dần tốc độ bút đi đến Hành, Thảo. Bỏ qua chữ Chân đi thẳng vào Hành, Thảo là lối đi không bền vững.

Với lối viết Chân, người học có thể bắt đầu bằng Khải hay Lệ hay Triện đều được. Song theo truyền thống, người ta vẫn khuyến khích nên bắt đầu từ Khải thư. Lý do, theo ý tôi, là vì đến Khải thư, kỹ pháp trong thư pháp được phát triển hoàn thiện và đa dạng nhất.

Gần đây có người nêu ý kiến, vì kỹ pháp trong Khải đa dạng và phức tạp quá, khiến người mới học cảm thấy gian nan, chi bằng bắt đầu từ chữ Triện, kỹ pháp tương đối ít hơn. Người mới học chóng thấy được thành tựu, lại càng hứng khởi để học hỏi thêm nữa. Khi bút cầm đã vững, nét đưa đã nhuần, thì nâng dần độ khó, sang Lệ rồi sang Khải.

Suy nghĩ như vậy âu cũng hợp lý, ưu điểm là nó giảm nhẹ được khó khăn buổi ban đầu. Nhưng nhược điểm của lý thuyết “Triện thư nhập thủ” (bắt đầu bằng Triện) này cũng không ít: thứ nhất, chữ Triện khó học, rườm nét, tính phổ cập ít; thứ hai, vì kỹ pháp không nhiều, khiến cho phạm vi sáng tạo rất chật hẹp. “Triện thư nhập thủ” tương đối dễ học hơn, nhưng để trở thành người sáng tác, thì khó hơn khải thư gấp bội.

Tóm lại, hãy bắt đầu bằng lối viết Chân. Dù là Khải hay Triện.

Bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ cảm xúc.

Vậy là nếu chúng ta thống nhất được với nhau nên lâm mô các tác phẩm kinh điển, thì một vấn đề là, bắt đầu với tác phẩm nào, của ai?

Có quá nhiều kinh điển để lựa chọn, và rất dễ khiến người mới học hoa mắt.

Câu trả lời là, hãy lắng nghe cảm xúc của bạn. Hãy chọn bức thiếp hay bi mà bạn cảm thấy thực sự thích thú. Rung cảm nghệ thuật ấy sẽ nuôi dưỡng sự kiên trì của bạn trong quá trình lâm mô. Cũng chả nên băn khoăn rằng tác phẩm nào mới thực sự tốt cho việc bắt đầu. Đã là kinh điển, chúng đều như nhau.

Chẳng hạn, ở TQ những người mới học đa phần lâm Nhan, nhưng nếu bạn cho rằng chữ của ông trông thật thô kệch, thì có nghĩa là Nhan thể không thích hợp với bạn, cố cưỡng bạn cũng không thể lâm Nhan cho đúng được.

Một vài cái “bắt đầu từ đâu” này chưa thể bao quát hết mọi phân vân của những người mới. Nhưng đó là một chút thể nghiệm mà tôi muốn chia sẻ.

Ghi chú:

Ý tưởng Triện thư nhập thủ, tôi nghe từ Họa sĩ – Thư gia Lê Quốc Việt.

Thế Chi


VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)
NGƯỜI ĐĂNG
 
  • unghoadaphu says:

    Các cách sử dụng bút lông trong Thư pháp

    Một họa gia đời Thanh là Trách Lãng 迮朗 trong quyển Họa Sự Vi Ngôn 畫事微言 có nói: «Bút lông cứng để vẽ đường nét, bút lông mềm để tô màu, bút mới để vẽ những nét công phu tỉ mỉ (công bút), bút cũ để mô tả tượng trưng theo lối tả ý (ý bút), bút lông cứng để vẽ chi tiết, bút lông mềm để quét màu, bút lông cứng đầu nhọn để vẽ gân lá, bút cũ lông cứng để chấm những điểm rêu, bút lớn lông mềm để quét mực loãng, bút cũ lông mềm để quét những mảng màu nhạt mỏng.» 鉤勒用硬筆著色用軟筆工細用新筆寫意用退筆界畫用硬筆畫染用軟筆鉤筋用硬尖筆點苔用硬退筆潑墨用大軟筆淡色用軟退筆 (Câu lặc dụng ngạnh bút, trứ sắc dụng nhuyễn bút, công tế dụng tân bút, tả ý dụng thoái bút, giới họa dụng ngạnh bút, họa nhiễm dụng nhuyễn bút, câu cân dụng ngạnh tiêm bút, điểm đài dụng ngạnh thoái bút, bát mặc dụng đại nhuyễn bút, đạm sắc dụng nhuyễn thoái bút).

    Trong cách vận dụng bút, người ta thường dùng những thuật ngữ như: Ức 抑 (nhấn xuống), dương 揚 (nâng lên), đốn 頓 (dè dặt), tỏa 挫 (hạ xuống), trì 遲 (chậm trễ), tốc 速 (nhanh), hoãn 緩 (thong thả), khẩn 緊 (gấp gáp), khinh 輕 (nhẹ tay), trọng 重 (nặng, mạnh tay), lập 立 (bút đứng thẳng), ngọa 臥 (bút nằm), sát 擦 (chà quét), điểm 點 (chấm bút), nhiễm 染 (tô màu)… Những hiệu quả tạo ra như: Thoán 皴 (tạo vết răn nứt), can 干 (khô), thấp 濕 (ướt át), nồng 濃 (đậm đà), đạm 淡 (nhạt), nhung 茸 (mơn mởn như chồi non), trám (chấm giọt), thực 實 (thực), hư 虛 (hư ảo), tiêm (nhọn), thốc 禿 (trơ trụi), tàng 藏 (ẩn kín), lộ 露 (phơi bày), thô 粗 (thô), tế 細 (nhỏ, mảnh mai), nhuyễn 軟 (mềm), ngạnh 硬 (cứng), âm 陰 (tối), dương 陽 (sáng), hướng 向 (tới), bối 背 (sau lưng), hậu 厚 (dày), bạc 薄 (mỏng)…
    Một khái niệm khác khi chấp bút đó là khí bút. Tô Đông Pha, một nhà thi họa và chính khách đời Tống, có lần tán thưởng thư pháp của Nhược Quỳ: «Chữ viết tiêu sơ như mưa bay, phát tán một cách tự nhiên mà không chút nào cẩu thả.» Rõ ràng chỉ khi nào người nghệ sĩ hoàn toàn đắm mình trong sự sáng tạo nghệ thuật thì mới đạt được hiệu quả này. Có thể gọi đây là hiện tượng cảm ứng. Người viết cảm được sự biến động của tự dạng trong tâm. Khi sự cảm nhận này hội đủ rồi thì người nghệ sĩ cầm bút viết ngay một cách đúng mực và thông suốt không đứt đoạn. Thần khí của chữ phóng phát từ tâm tư ứng hiện lên mặt giấy. Nét bút trở nên sống động, linh hoạt và có thần khí. Ta có thể lấy ẩn dụ ngón tay chỉ trăng: Người sơ cơ phải lệ thuộc vào văn cụ, dẫu có công phu, nét bút có thể đẹp nhưng không có thần vì thần khí chỉ trụ ở ngón tay. Còn đối với người lão luyện, ngọn bút như một bộ phận thân thể nối liền với bàn tay. Trong con mắt người nghệ sĩ bậc thầy, không có «ngón tay», chỉ có «mặt trăng» mà thôi. Nghĩa là không ngọn bút, chỉ có cái thần khí của chữ hiển hiện trên giấy, lụa.

    – unghoadaphu sưu tầm

    VA:F [1.9.22_1171]
    Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
    VA:F [1.9.22_1171]
    Rating: 0 (from 0 votes)
    Trả lời
Viết phản hồi