Sự phá cách trong nghệ thuật

 
Đăng bởi: 31 May 2008
views  2,032 lượt xem
CHIA SẺ:

Trong nghệ thuật, sự phá cách là xu hướng tất yếu. Điều đó xuất phát từ khát vọng tự do, từ nhu cầu luôn luôn muốn hoàn thiện mình của con người. Trong khuôn khổ bài viết này, tôi chỉ muốn đề cập tới sự phá cách trong lĩnh vực thư pháp.

Viết chữ đảo ngược - chế tác trên pha lê. Tác giả: Phạm Đức Nhuận

Viết chữ đảo ngược – chế tác trên pha lê. Tác giả: Phạm Đức Nhuận

Chữ viết là do con người sáng tạo ra do nhu cầu cần thiết phải lưu giữ và trao đổi thông tin trong xã hội. Do đó, mọi chữ viết trên thế giới, thuở ban đầu đều có chức năng đơn giản như vậy. Chữ viết chỉ cần rõ ràng và có qui luật (ngữ pháp) chặt chẽ sao cho khi đọc, người ta không bị hiểu sai thông tin mà người viết cần trao đổi. Từ đó nẩy sinh thêm yêu câu là phải viết sao cho đẹp để hấp dẫn người đọc. Người ta đã sáng tạo ra hàng ngàn kiểu chữ khiến các văn tự trở nên đẹp và hấp dẫn. Tuy nhiên những việc làm đó chưa thể hình thành các tác phẩm thư pháp theo quan niêm của chúng ta, Nói cách khác, các văn tự đó chưa thể là các tác phẩm nghệ thuật được. Con người còn sáng tạo ra một hình thức thông tin khác, đó là VẼ. Nghệ thuật hội hoạ ra đời. Một trong những yếu tố cơ bản của nghệ thuật hội hoạ là sự cách điệu. Mức độ cách điệu trong hội hoạ ngày càng tăng mà đỉnh cao nhất là trừu tượng hoá. Những thông tin (thông điệp, sắc thái tình cảm…) mà các tác giả muốn chuyển tải đến người xem không chỉ thông qua các hình vẽ tả thực mà còn có thể thông qua bố cục, hoà sắc, cách điệu hoá, trừu tượng hoá các hình thể…Khi con người phát hiện ra rằng có thể dùng chính chữ viết để tạo nên bức tranh thì nghệ thuật thư pháp ra đời. Người ta thấy chữ viết không chỉ cho ta biết nghiã mà người ta còn tìm thấy trong chữ viết các yếu tố tạo hình. Hệ chữ tượng hình (hay xuất phát từ chữ tượng hình) chứa đựng nhiều yếu tố tạo hình hơn các hệ khác như hệ Latinh chẳng hạn. Điều đó giải thích tại sao nghệ thuật thư pháp xuất hiện rất sớm ở các nước như Trung quốc, Nhật bản chẳng hạn. Người ta nói “trong thư có hoạ”, ý muốn nói một bức thư pháp chính là một bức tranh chữ. Đã là bức tranh thì không thể thiếu yếu tố cách điệu, có nghĩa chúng ta ghi nhận sự phá cách đầu tiên trong thư pháp. Tuy nhiên người ta vẫn “bận lòng” với chức năng của chữ, vì vậy, dù phá cách (thể hiện ở năm kiểu chữ như Khải, Triện,Lệ, Hành, Thảo như ởTrung quốc), hành vi VIẾT vãn là chủ yếu. Trong mỗi cách viết đều có những qui tắc khá chặt chẽ, người viết buộc phải tuân thủ. Theo cách đó, nhiều bức thư pháp kiệt xuất đã ra đời và còn lưu truyền đến ngày nay. Ở Việtnam, gần đây, phong trào làm thư pháp khá sôi nổi, kể cả thư pháp chữ Việt. Thư pháp hiện diện ở khăp nơi, ở các cuộc triển  lãm, ở các lớp học thư pháp, ở các câu lạc bộ, trên các trang web…Người ta miệt mài viết…viết đến say mê. Nhiều”thư gia” hay “nhà thư pháp” xuất hiện. Tuy nhiên phải thừa nhận một thực tế là chung ta đang đối mặt với nhũng thách thức rất lớn. Và…bây giờ phải thốt lên ngao ngán”viết mãi cũng chảng bằng cổ nhân “.Đúng vậy, thử hỏi ở đất nước ta hiện nay có bao nhiêu người biết chữ hán, nôm và bắt đầu học hán, nôm từ độ tuổi nào? Trong số đó có mấy người có năng khiếu thẩm mỹ đủ để sáng tác thư pháp. Còn ở Trung quốc, toàn dân cầm bút lông từ hồi còn hỉ mũi chưa sạch. Vậy ta hiểu chữ hán hơn họ hay họ hơn ta ?. Thách thức đầu tiên là như vậy đấy. Một thách thức lớn nữa nằm ngay trong thuộc tính của chữ hán, nôm, đó là trong từng kiểu chữ đều có những luật riêng , khá chặt chẽ, buộc người viết phải tuân theo. Luật lệ càng chặt chẽ bao nhiêu,càng có nhiều hạn chế khả năng diễn đạt, biểu cảm bấy nhiêu. Trong cái lồng chật hẹp đó các nhà thư pháp rất khó xoay sở để sáng tạo. Khó khăn này đối với người Việt chúng ta càng tăng gấp bội. Bởi vậy một tất yếu khách quan nẩy ra là nếu không bứt ra khỏi nhũng ràng buộc sẽ không thể phát triển được. Điều đó có nghĩa là phải phá cách. Thư pháp tiền vệ ra đời và đó chính là biểu hiện của sự phá cách. Như vậy thư pháp tiền vệ là một tất yếu khách quan. Sự xuất hiện của thư pháp tiền vệ có thể ví như sự xuất hiện của thơ  mới trong văn học, nó thoát khỏi sự ràng buộc của Đường luật. Sự bứt phá này có lẽ xuất phát đầu tiên từ Nhầt bản, đất nước có hoàn cảnh như chúng ta về phát triển thư pháp. Thư pháp tiền vệ đã phá vỡ sự “hà khắc”của các ràng buộc về luật chữ trong thư pháp truyền thống. Nó thổi một luồng gió mới, một luồng sinh khí mới, tiếp sức cho các nhà thư pháp. Người ta đang kỳ vọng ở thư pháp tiền vệ. Một số người cho rằng bằng thư pháp tiền vệ, chúng ta có thể bứt phá  và  đạt trình độ ngang ngửa với các nước có truyền thống như Trung quốc, Nhật bản chẳng hạn.Tuy nhiên họ có biết rằng sẽ tồn tại một thách thức lớn khác hay không?. Thư pháp tiền vệ đã rẽ sang một hướng khác đó là VẼ chữ hơn là VIẾT chữ. Có thể nói họ đang vẽ tranh trừu tượng về chữ. Có nghĩa, họ đang gia nhập hàng ngũ các hoạ sỹ vẽ tranh trừu tượng. Hàng ngũ đó không phải là không hùng hậu, không phải là không có những hoạ sỹ kiệt xuất. Cái đẹp của các tác phẩm thư pháp tiền vệ có những đặc trưng riêng biệt. Chúng ta không thể căn cứ trên các chuẩn mực của thư pháp truyên thống để nhận xét, phê phán chúng. Có lẽ cũng vì lý do đó  mà nhiêu ngưòi không thừa nhận thư pháp tiền vệ là thư pháp.

Nhân đây tôi muốn đề cập đến một sự phá cách khác. Đó là Đảo thư pháp Việt nam (*). Xuất phát từ những khó khăn trong thư pháp chữ Việt mà chủ yếu là có rất ít yếu tố tạo hình trong hệ chữ latinh, nên để tạo nên một bức thư pháp, các tác giả buộc phải biến dạng các nét chữ. Thay vì sử dụng nghệ thuất cách điệu các tác giả lại biến dang chữ một cách tuỳ tiện, tạo nên những bức thư pháp trông rất phản cảm. Sự phát hiện nhiều yếu tố tạo hình khi lật ngược và xoay dọc chữ Việt là sự phát hiện rất quan trọng giúp người viết tạo nên được những bức thư pháp đẹp. Người ta có thể sử dụng các yếu tố tạo hình một cách rất thoải mái, không hề bị ràng buộc bởi luất chữ như thư pháp truyền thống của Trung quốc. Đảo thư pháp hoàn toàn bình đẳng  với mọi loại thư pháp. Đó là điều hoàn toàn được khẳng định. Nó có thể sánh ngang và chấp nhận sự so sánh với bất kỳ loại thư pháp nào trên thế giới. Phải chăng Đảo thư pháp là một giải pháp phá vỡ được sự bế tắc của thư pháp chữ Việt bấy lâu nay. Giống với thư pháp tiền vệ, đảo thư pháp là sự phá cách, nghĩa là nó có cách viết và cách đọc khác hẳn với chữ truyền thống ( nhưng mọi người biết chữ Việt có thẻ đọc một cách dễ dàng sau một vài phút hướng dẫn). Tuy nhiên, nó khác thư pháp tiền vệ ở chỗ, khi thực hiện một tác phẩm, người ta không VẼ  mà VIẾT chữ, và không hề phải thêm bất cứ một đường nét nào cả. Nó chính là một bức thư pháp như bao bức thư pháp khác bởi lẽ nó có đầy đủ các yếu tố của nghệ thuật thư pháp. Vấn đề đặt ra bây giờ là sự thành công của tác phẩm hoàn toàn phụ thuộc vào tác giả. Với đảo thư pháp, các tác giả tự do hơn nhiều khi dùng các lợi thế của nó để sáng tác. Cũng giống như thư pháp tiền vệ, đảo thư pháp có thể tiếp thu những cái hay của thư pháp hán, nôm nhưng không cần thiết phải tuân theo luật viết của hán, nôm. Đảo thư pháp chỉ phải tuân theo hai yêu cầu chủ yếu, đó là: đọc được và đẹp. Chung ta không nên đòi hỏi nó phải có những luật lệ ràng buộc. Điều này cũng giống như yêu càu đối với thơ tự do. Đó là phải có vần và hay. Sự xuất hiện thư pháp tiền vệ và đảo thư pháp không có nghĩa thư pháp truyền thống đã hết thời. Chúng chỉ làm phong phú thêm loại hình thư pháp, giúp các nhà thư pháp mở rộng khả năng lựa chọn phương thức sáng tác. Nhưng cũng cần dũng cảm mà thấy  rằng thư pháp Việt nam theo lối truyền thống “đang có vấn đề” nếu không muốn nói  “đang có dấu hiệu bế tắc”.

Chúng ta không sợ sự phá cách mà hãy ủng hộ sự phá cách theo xu hướng tiến bộ. Hy vọng từ những sự phá cách nói trên thư pháp Việt nam sẽ có nhừng tiến bộ mới và sẽ cho ra đời những tác phẩm ngày càng đẹp để chúng ta không phải than vãn “viết mãi cũng khong bằng cổ nhân”.

Chú thích:
(*) – Phạm Đức Nhuận – Có một kiểu thư hoạ Việt nam – Tạp chí Mỹ thuật- Hôi Mỹ thuật Việt nam- Số 96(61)(1-2004)
– Phạm Đức Nhuận – Thư pháp chữ Việt hay tranh chữ Việt – nên có hay không? Bài đã đăng
www.thuhoavietnam.com

Phạm Đức Nhuận
E-mail: nhuanpd@yahoo.com.vn
Mobile : 0912.154.235

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)
NGƯỜI ĐĂNG
Phạm Đức Nhuận: Giảng viên Đại học Bách Khoa Hà Nội - Cộng tác viên Mạng Thư Họa Việt Nam. Điện thoại: 0912 154 235 - Email: nhuanpd@yahoo.com.vn
 
Viết phản hồi