Sai lầm về cách thể hiện Thư pháp

Trước hết Thư pháp là một loại hình nghệ thuật có nhiều ý nghĩa trong cuộc sống rất đáng được trân trọng và phát triển. Không giống ý kiến của một vài người cho rằng chỉ có những loại chữ giống chữ Hán mới có Thư pháp, tôi cho rằng bất cứ loại chữ nào cũng có Thư pháp thích hợp của nó. Chữ Việt cũng không phải là ngoại lệ. Tuy nhiên, phong trào Thư pháp chữ Việt chỉ mới nở rộ lên trong ít năm gần đây. Thư pháp chữ Việt đang ở giai đoạn những bước đi chập chững ban đầu, chưa khẳng định được mình. Điều đó giải thích tại sao nhiều người có cảm giác bức xúc khi xem các “tác phẩm” Thư pháp chữ Việt và họ cho rằng các tác giả đang bôi bẩn chữ Việt. Họ không phải cách điệu mà đang cố gắng biến dạng một cách tuỳ tiện chữ viết và cho rằng đó là “Thư pháp”. Phần lớn các “nhà Thư pháp” chữ Việt đều dùng cách thể hiện “na ná” nhau như vậy. TT không phải là ngoại lệ khi thể hiện các “kỷ lục” đó. Tác giả đã lầm lẫn trong thể hiện Thư pháp “văn bản” và Thư pháp “tranh chữ”. Đối với tranh chữ, yêu cầu “xem cảm” rất quan trọng và có thể đặt nhẹ yêu cầu “xem hiểu”, nhưng đối với văn bản, yêu cầu “xem hiểu” cực kỳ quan trọng, trong khi không được coi nhẹ yêu cầu “xem cảm”. Tác phẩm Thư pháp thể hiện văn bản phải dùng tài  thể hiện “thẩm mỹ” để lôi cuốn người xem, tạo điều kiện cho họ hiểu sâu sắc nội dung văn bản và không được làm cho người xem phân tán tư tưởng. tác gỉa đã dùng thể chữ chẳng ra “cuồng thảo”, cũng chẳng ra “hành thư” một cách tuỳ tiện để thể hiện toàn bộ Truyện Kiều và những văn bản hết sức trang trọng ( các Tuyên ngôn Độc lập). Cách viết như vậy trong những lô giấy nặng hàng tạ đã gây khó khăn cho người xem, khiến người xem bức xúc. Như vậy, làm sao có thể cho rằng tác giả  “muốn đem giá trị có thật đến với đông đảo quần chúng” (như tác giả đã có lần phát biểu) được.

Sai lầm trong công nhận “kỷ lục”

Khi con người đã đạt đến “độ chín” nhất định về năng lực (tài năng) hãy nên nghĩ tới lập kỷ lục. Nếu năng lực còn “xanh” thì sự ráng sức lập kỷ lục chỉ làm cho chút ít tài năng nhanh bị “thui chột” mà thôi!

Cái sai ở đây là người ta đã công nhận cái thứ mà bất kỳ ai biết viết và có tiền mua giấy cũng có thể làm được, là kỷ lục! Việc làm này sẽ gây nhiều tác hại không nhưng cho chính tác giả mà còn có ảnh hưởng tiêu cực tới hoạt động Thư pháp Việt nam.

Khi công nhận bất cứ kỷ lục nào cũng phải dựa trên các tiêu chí nhất định. Mặc dù đây là kỷ lục về kích cỡ và sức nặng của tác phẩm Thư pháp, không phải là kỷ lục về chất lượng  nghệ thuật (trên đời này làm gì có kỷ lục về chất lượng), nhưng tối thiểu cũng phải xem chất lượng nghệ thuật có đạt yêu cầu không đã. Chất lượng nghệ thuật không đạt yêu cầu tối thiểu thì khác nào ta đã công nhận kỷ lục về độ lớn của những “đống rác”! Mặt khác, việc công nhận kỷ lục phải nhằm khuyến khích phát triển tài năng của con người. Tuy nhiên, mục đích đó ở đây không những không đạt được mà còn có tác dụng ngươc lại. Trong khi trình độ thể hiện Thư pháp chữ Việt còn non nớt mà đã khuyến khích việc lập kỷ lục là một sai lầm.Việc này giống như khuyến khích việc “lấy lượng bù chất”, không giúp họ tích cực trau dồi trình độ và còn nguy hiểm hơn là khiến “kỷ lục gia” ảo tưởng về tài năng của mình. Vậy việc công nhận những “kỷ lục” này nhằm mục đích gì? Để tuyên dương “cái tâm” của tác giả ư? Vấn đề là “cái tâm” đó hướng vào đâu? Nhìn vào cách thể hiện “tác phẩm” không biết có mấy ai thấy được “cái tâm” đó hướng vào Bác Hồ, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du…hay không (?) Cái “tâm” của tác giả có trong sáng hay không, có lẽ tác giả là người rõ hơn cả. Cho dù TT  thực sự có ý muốn thể hiện sự tôn trọng các tác giả, tác phẩm, nhưng  tất cả những gì mà TT thể hiện đều chứng minh điều ngược lại.

Có những kỷ lục làm ta ngạc nhiên và thán phục bởi vì nhìn vào chúng, chúng ta cảm thấy vui mừng, tự hào về khả năng con người, giúp con người ngày càng hoàn thiện. Những kỷ lục đó trong sáng, không chút vẩn đục bởi những ý đồ tầm thường của cá nhân. Gần đây xuất hiện các tác phẩm có thể coi là kỷ lục như: Bức tranh thủy mặc lớn nhất Việt nam (1,22m x 5m) của 18 hoạ sỹ hoặc Con đường gốm sứ của nhiều tác giả trong và ngoài nước đang thực hiện. Các tác phẩm này có một nét chung là các tác giả đã kiềm chế mình để hoà hợp với nhau  tạo nên vẻ đẹp hài hoà. Ngoài vẻ đẹp của tác phẩm, người xem còn cảm nhận được cái đẹp về nhân cách của con người. Những tác phẩm kỷ lục đó khác hẳn hai “kỷ lục” nói trên của TT. Nhìn vào hai “kỷ lục” của TT, người ta  thấy sự non nớt, “sống sượng” trong kỹ pháp, người ta không thấy Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, Hồ Chí Minh… đâu, người ta chỉ thấy “CÁI TÔI” của TT hiển hiện trên hàng tạ giấy chứa đựng thứ chữ “cuồng loạn” mà Trịnh Tuấn gọi là “Thư pháp”.

Cứ với cách công nhận “kỷ lục” như thế này, e rằng thuật ngữ “kỷ lục” sẽ bị đồng nghĩa với “chuyện tầm phào” mất thôi!

Sai lầm trong tuyên truyền, quảng cáo

Người ta thấy rất rõ vai trò của tuyên truyền, quảng cáo trong mọi mặt của đời sống xã hội, nhưng không phải ai cũng nhận thức rõ tác dụng “con dao hai lưỡi” của chúng. Cách đây đã lâu, trên TV có giới thiệu doanh nghiệp buôn bán đồng hồ “MẶT TRỜI” ở phố Hàng Bột được Nhà nước cấp giấy “Chứng nhận độc quyền trên TOÀN LÃNH THỔ VIỆT NAM”. Ai nghe cũng phải ngạc nhiên.Thực chất cái gọi là Chứng nhận độc quyền… chỉ là giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh thông thường. Không biết TV có kiểm tra kỹ thông tin này không, mà để doanh nghiệp “thổi phồng” lên như vậy. Có lẽ với chiêu quảng cáo ấy, doanh nghiệp tưởng sẽ làm tăng uy tín của mình, nhưng những người hiểu biết họ thấy ngay chân tướng  của doanh nghiệp đó. Gần đây, chắc ai cũng biết vụ quảng cáo sai sự thực cho “Phòng khám đông y Trung quốc” và còn biết bao vụ nữa. Có lẽ do chúng ta chưa có những điều luật và cơ quan chức năng kiểm chứng thông tin quảng cáo mà chủ yếu quảng cáo theo “đơn đặt hàng” nên dễ mắc sai sót. Người ta nói báo chí, truyền hình sống được chủ yếu nhờ dịch vụ quảng cáo. Mặt khác, họ cũng không thể có đủ chuyên gia để thẩm định thông tin quảng cáo, vì vậy dễ mắc ai sót, nhất là đối với những khách hàng có ý định “treo đầu dê, bán thịt chó” hoặc “lập lờ đánh lận con đen”. Tôi có đến dự một cuộc họp báo giới thiệu tác phẩm “Tiền vệ phụ âm thư”. Trong suốt  buổi họp báo người ta chỉ sôi nổi bàn về thơ phụ âm, không có một lời nào nhận xét về bức Thư pháp. Khi phóng viên truyền hình phỏng vấn , tôi cũng chẳng nói được gì nhiều vì không muốn gây khó cho tác giả. Tôi có nói với các phóng viên rằng với cuộc họp báo này không hiểu nhà đài sẽ  lấy đâu chất liệu để đưa tin(?). Xem lại những  thông tin mà các đài, báo đưa về hai “kỷ lục” của TT, chỉ thấy người ta  dựa trên sự miệt mài của tác giả mà cho rằng TT “có tâm” với các tác giả, tác phẩm. Chỉ cần tĩnh trí và căn cứ vào những thứ mà TT thể hiện trên hàng tạ giấy, sẽ thấy điều ngược lại.

Sai lầm của Bảo tàng

Nếu tôi không nhớ nhầm thì hình như lúc đầu tác giả định bán đấu giá “kỷ lục” Truyện Kiều. Sau đó tác giả quyết định tặng nó cho Bảo tàng Nguyễn Du. Tuy nhiên việc Bảo tàng Nguyễn Du nhận “kỷ lục” đó là một sai lầm đáng tiếc.

Ta còn nhớ tác giả nói muốn đem giá trị có thực đến với đông đảo quần chúng, nhưng việc cất giữ nó ở bảo tàng liệu có phải là cách đem giá trị thực đến với đông đảo quần chúng? Giá trị có thực mà tác giả nói là gì vậy? Chẳng lẽ là những lô giấy nặng hàng tạ đặt sau tấm biển “không sờ vào hiện vật” ?! Bảo tàng đã nhầm lẫn hay đãng trí? Cái giá trị có thực mà tác giả nói một cách lờ mờ kia chẳng phải là “CÁI TÔI” của tác giả? Nếu những người có trách nhiệm của Bảo tàng cho rằng muốn giúp tác giả đem giá trị có thực đến với đông đảo quần chúng thì  rõ ràng là họ đã lầm. Bảo tàng đã vơ vào cái mà cho không cũng chẳng ai muốn lấy (chứ đừng nói đến đem bán đấu giá, dù là để làm từ thiện). Tôi còn nghe nói bảo tàng còn định bỏ tiền ra thuê chuyên gia Trung quốc chống ẩm mốc, mối mọt…Thật đau lòng!

Sai lầm của những nhà Thư pháp như Trịnh Tuấn

Trong bất cứ lĩnh vực nào, sự hợp tác cùng phát triển là rất cần thiết. Hợp tác để cùng phát triển là phương hướng đúng đắn, bởi vì nó sẽ làm tăng hiệu qủa của công việc và giúp mình trưởng thành mau chóng hơn. Sự hợp tác chỉ thực sự có hiệu quả nếu động cơ hợp tác phải trong sáng, không vụ lợi một cách ích kỷ. Hai công trình: Bức tường gốm đê sông Hồng dài nhất thế giới và Bức tranh thuỷ mặc lớn nhất Việt nam  thành công được là nhờ các tác giả biết kiềm chế cái tôi của mình để cộng hưởng tài năng phục vụ mục tiêu chung. Nhìn vào các tác phẩm (có yếu tố của sự hợp tác) của TT, người ta không thấy được điều đó. Tác phẩm “Tiền vệ Phụ âm Thư” là sự kết hợp của TT với Đặng Thân và một học trò. TT nói (trong cuộc họp báo) rằng bắt chước Thư pháp tiền vệ thể hiện một số bài thơ phụ âm của Đặng Thân. Nhưng xem kỹ tác phẩm, người ta thấy thơ của Đặng Thân như những cái bóng mờ nhạt, không đủ điểm xuyết cho những vết mực loang lổ đen thẫm mà tác giả bắt chước Thư pháp tiền vệ phóng bút trên giấy. Người ta có cảm giác đó không phải là sự hợp tác mà là sự lấn át nhau để đề cao CÁI TÔI của mình.

Cái sai lầm đáng nói  là sự nôn nóng muốn nổi tiếng. Ai chẳng muốn nổi tiếng. Tuy nhiên nếu tài năng còn “sượng” mà đã muốn nổi tiếng thì chỉ có cách dùng thủ đoạn. Một trong những thủ đoạn là núp bóng những người nổi tiếng để “nổi tiếng”. Sai lầm này dễ dẫn đến sự ngộ nhận về tài năng của mình. Đó là căn bệnh của những người thiếu kiên trì rèn luyện.Những người như vậy sẽ chẳng bao giờ có thể vươn tới những đỉnh cao trong nghệ thuật.

Nhìn vào những việc làm của TT ta thấy TT lao vào đủ thứ như Thư pháp Hán Nôm, Thư pháp chữ Việt, Thư pháp tiền vệ. Có lẽ TT đang tạo “thế chân vạc” hay thế “kiềng ba chân” cho riêng mình và định chứng tỏ cho mọi người sự “vững vàng” của mình(?). Rất tiếc ba chân đó chẳng có chân nào vững cả! Có thể TT chưa hiểu ngay cả chính bản thân mình và đang mò mẫm tìm cách khẳng định mình(?).

Tôi cho rằng mục tiêu của dự án Bức tường gốm đê sông Hồng không phải là các tác giả muốn lập kỷ lục mà là muốn làm đẹp cho Thủ đô. Ý tưởng tốt đẹp đó đã lôi cuốn rất nhiều hoạ sỹ và được sự quan tâm rộng rãi của người dân trong  và ngoài nước. Trong nghệ thuật, ý tưởng lập kỷ lục về “cỡ lớn” là một hướng đi không nên khuyến khích và nó không mang lại một ý nghĩa tích cực nào cả. Mới đây, trên mạng Thư hoạ Việt nam (www.thuhoavietnam.com), khi bị chê về trình độ Thư pháp, có người còn nổi cáu và “mắng” lại “…ngươi là ai, đã hơn đời được chữ nào chưa, có giỏi trình hiện chữ ngươi viết cho ta xem ra sao mà dám chê chữ ta bần tiện, yếu đuối, kém cỏi. Ngươi đã bằng Nhan Lương, Văn Sú chưa, ngươi đã lập kỷ lục và phá kỷ lục chưa.”. Rõ ràng họ vẫn còn “tự hào” về việc lập kỷ lục và phá kỷ lục và cho rằng các kỷ lục đó chứng tỏ tài năng về Thư pháp của họ(!)

Cho đến nay, Thư pháp Việt nam đã trở thành một thú chơi tao nhã và có ảnh hưởng tích cực trong đời sống xã hội. Chính vì lẽ đó, nó không những cần phải được khuyến khích mà còn cần phải được quan tâm để loại bỏ những “hạt sạn” làm cho Thư pháp Việt nam ngày một phát triển đáp ứng được trình độ thưởng thức nghệ thuật ngày càng cao của nhân dân.

Những ý kiến trên là những cảm nhận của riêng tôi căn cứ vào những gì “mắt thấy, tai nghe”. Những ý kiến đó có thể đúng, có thể sai, tuỳ độc giả phán xét. Tôi sẵn sàng chấp nhận và hoan nghênh mọi lời phê phán của độc giả với mong muốn tìm ra chân lý.

Phạm Đức Nhuận
Bài viết đã đăng tải trên trạp chí Mỹ thuật
E-mail: nhuanpd@yahoo.com.vn
Mobile : 0912.154.235

1. Ngõ của phố Tràng Tiền có kem và sách; có phở, bún, bánh…, nhưng nơi đây còn có cả vị thơm thuốc bắc của một tiệm gia truyền từ thế kỷ trước đến nay, xen lẫn với mùi hoa ngâu ngoài ban công thoang thoảng.

Khách đủ loại. Những người bệnh đến bắt mạch, kê đơn, bốc thuốc. Người làm nghiên cứu Hán Nôm đến đàm đạo, cùng gia chủ dịch thơ, có sinh viên rụt rè nghe giảng giải về chữ nghĩa. Rồi không ít người, trong đó có cả khách nước ngoài nhờ người dẫn đến nằn nì xin chữ.

Nhiều người quen biết nhà nho, danh y, thư pháp gia Nguyễn Văn Bách, tự là “Long Thành lão nhân”, hiệu Lỗ Công cả chục năm nay, nhưng chưa bao giờ dám ngỏ ý xin chữ. Bởi vì, được nghe giảng giải mà phân vân: Chơi chữ là một nghệ thuật, thú vui tao nhã. “Nhất chữ nhì tranh”, như thế nghĩa là chữ còn được xếp hơn tranh một bậc? Người ta thờ chữ chứ có mấy khi thờ tranh? Chữ được treo ở nơi trang trọng nhất trong nhà, qua đó gửi gắm niềm mong ước, lời cầu chúc và những tâm sự thầm kín, những điều răn… lưu giữ cho nhiều thế hệ. Treo chữ không chỉ để chơi, thưởng thức cái đẹp mang tính hội họa, mà còn là nơi gửi gắm tâm nguyện và thể hiện những triết lý phương Đông mang đậm dấu ấn gia phong. Qua những bức chữ treo trong nhà mà đoán biết gia cảnh, cốt cách con người.

Thư pháp gia Nguyễn Văn Bách năm nay đã ngoài tám mươi. Nước da săn và giọng nói còn sang sảng. Gia đình ông đã ba đời nổi tiếng về nghề thuốc và chữ nghĩa. Lên chín tuổi ông đã theo cha đi khắp các phố huyện và thị xã Hải Dương kiếm sống bằng nghề thuốc và viết chữ thuê. Tham gia sáng lập và làm việc ở Viện Y học dân tộc, đến lúc về hưu, bây giờ hằng ngày ông vẫn thăm bệnh, kê đơn bốc thuốc.

Viết chữ chỉ xem là một thú vui. Ông giảng giải: Viết thì nhanh, nhưng suy nghĩ mới lâu. Phải nhẩm tính độ to nhỏ của từng nét bút các hàng chữ sao cho cân đối. Hơn thế, phải nhập mình vào chữ, sống trong chữ, thấm được cái đẹp của chữ cả về hình thức và nội dung. Mỗi bản thư pháp phải toát được cái thần của người viết, nếu không chỉ là bản “vẽ chữ” mà thôi. Tò mò hỏi về biệt hiệu “Lỗ Công” của ông, được giải thích rằng: “Lỗ nghĩa là đần. Tôi tự nhận là người đần, không bon chen danh lợi”. Phải, nghề trị bệnh cứu người chân chính và chơi chữ sao có thể giàu? Ông đã ba lần chuyển nhà, từ khu tập thể Tân Mai về phố Hòa Mã, nay ở ngõ Tràng Tiền, đều là do các con lo toan phần kinh tế.

2. Thư các của ông Bách bề bộn theo kiểu: lắm sách, nhiều ảnh và bút lông nghiên mực chất một thùng. Ông có duyên viết thư pháp từ nguồn là các tác phẩm văn chương bất hủ của cổ nhân.

Mới đây, ông vừa hoàn thành gần 300 chữ (bao gồm cả lạc khoản) trong Thiên đô chiếu của vua Lý Thái Tổ để đem gò đồng, mạ vàng gắn trên nền sơn mài rộng khoảng 4x5m. Công trình văn hóa để đời này là một việc làm có ý nghĩa chào mừng đại lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội của một nhóm chơi thư pháp đất Hà thành. Ông dành 3 tháng để viết, và phải ngồi thiền mỗi ngày cho tâm thanh tịnh, dồn tâm trí cho từng con chữ, rồi lại cùng những người cùng sinh hoạt trong Câu lạc bộ thư pháp góp ý chỉnh sửa cho thật hoàn hảo. Mỗi chữ là một tác phẩm nghệ thuật đẹp như rồng bay phượng múa, cho đến người không biết chữ Hán ngắm cũng mê thích.Ông coi đây là tác phẩm lớn nhất của cả cuộc đời mình để lại cho mai sau.

20 năm trước, ông viết Bình Ngô đại cáo nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh của danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi. Thế chữ trôi như một dòng chảy của ông đã “tung hoành” hết 1.351 chữ của áng thiên cổ hùng văn trác tuyệt.

Rồi ông viết 17 đôi câu đối thờ ở đền Hùng trên đất Tổ (Phú Thọ), viết Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn nhân kỷ niệm 700 năm Chiến thắng Nguyên Mông lần thứ ba. Bài thơ “Thần” tương truyền của Lý Thường Kiệt, ông cũng thể hiện nhiều lần…

Chữ của ông có mặt khắp Nam, Bắc, Tây, Đông, riêng Hà Nội thì càng để lại nhiều dấu ấn. Ba chữ “Văn Miếu Môn” trên Tam quan Văn Miếu – Quốc Tử Giám là thủ bút của ông nhân dịp Nhà nước cho đại trùng tu di tích này cách đây ba chục năm. Khi đó điều kiện khó khăn, chữ yêu cầu cao đến gần 1m, lại không có bút đại, ông phải lấy một nắm giẻ lớn, kết lại rồi nhúng vào mực, đưa cả cánh tay theo từng nét chữ. Bây giờ đến thăm di tích này, mấy ai biết đó là những chữ được viết lại vì nó đạt đến chuẩn mực của thời kỳ Nho giáo thịnh trị. Ở Văn Miếu, ông còn viết câu đối trong nhà bia và mới đây nhất là hoành phi câu đối trong nhà Thái Học.

Chữ trên tháp Hòa Phong bên bờ Hồ Hoàn Kiếm, trên cổng thành Hà Nội nơi thờ Tổng đốc Hoàng Diệu cũng là do ông viết; chữ ở đền Cổ Loa, đền Lệ Mật và vô số di tích khác nữa cũng có dấu ấn bàn tay tài hoa  và tâm huyết của “Long thành lão nhân”.

3. Được tin cậy “chọn mặt gửi vàng” như thế bởi ông không chỉ là nhà thư pháp chuyên nghiệp mà còn là một nhà Hán học uyên thâm. Ông sinh ra trong một gia đình tổ tiên đỗ đạt, thân phụ cũng là một ông đồ thanh bạch. Việc học chữ của ông theo nếp nhà vậy thôi (vì lúc đó Nho học đã tàn, “ông Nghè ông Cống cũng nằm co”) nhưng những cố gắng và lòng đam mê ấy đã làm nên tên tuổi một nhà Nho uyên thâm và nhà thư pháp danh tiếng Nguyễn Văn Bách sau này. Bộ tứ thư pháp lừng danh ấy của Hà Nội là Thanh hoằng khê Lê Xuân Hòa, Lỗ công Nguyễn Văn Bách, Vĩnh nguyên Lại Cao Nguyện, Nam ba cẩm văn Cung Khắc Lược.

Ông là người có thể đọc thông “Hịch tướng sĩ”, “Bạch Đằng Giang phú”, rồi “Côn Sơn ca” hay “Xích Bích phú”, “A Phòng phú”, “Tư xuân phú”… và vô số các bài thơ Đường, thơ Tống. Ông cũng là một trong các dịch giả đã tham gia cùng với một số nhà xuất bản dịch các trước tác chữ Hán của các danh nhân Nguyễn Trãi, Ngô Quang Bích, Cao Bá Quát, Hồ Chí Minh…

Tính ông không nói nhiều, khí khái khi trái tai. Nhưng chữ ông thì được mọi người đánh giá là uyển chuyển, phóng khoáng và tạo được phép tắc của thư pháp truyền thống. Thi thoảng ông lại đọc thơ của Cao Bá Quát, dịch sách để bổ sung vào vốn nghề thuốc đông y cho người kế nghiệp. Ông đã truyền nghề thuốc cho con trai là lương y Nguyễn Kỷ Thiên và nay chỉ viết chữ, đàm đạo chữ nghĩa với bằng hữu hoặc giảng giải cho lớp hậu sinh. Ông đã khảo cứu và dịch rất nhiều sách quý về thuốc bằng chữ Hán, trong đó cuốn “Những bài thuốc Nam hay” đã tái bản hàng chục lần. Không những là một trong những thành viên tham gia sáng lập Viện Đông y từ cuối những năm 1950, ông còn cùng 26 vị túc nho khác dịch duyệt bộ “Hải Thượng y tông tâm lĩnh”, trong đó, ông là người chịu trách nhiệm bản thảo lần cuối.

4. Đôi tay chân tài của thư pháp ấy không phải là trời cho. Bố ông, một đồ nho, một thầy lang bốc thuốc, đã khổ luyện cho con trai mình từ nhỏ. Ông nói: “Chữ tôi thì cũng tạm được, không thể so với chữ ông cụ thân sinh của tôi. Chữ của ông cụ đẹp như rồng bay phượng múa, nổi tiếng gần xa”. Khi còn là một cậu bé, ông tập viết bằng cách nhúng bút vào nước viết trên nền gạch, khi thành thục rồi mới dùng giấy mực để viết.

Sau này khi làm nghề thuốc Đông y, có điều kiện tiếp xúc với chữ Hán nhiều hơn, những lúc rảnh rỗi ông lại tập viết, lắm khi đêm ngủ cũng mơ thấy chữ. Ông cho chữ ai, bao giờ cũng tìm hiểu xem người đó hợp với chữ gì, khi treo mới có ý nghĩa. Để viết một chữ tâm đắc, không phải lúc nào cũng viết được. Phải nghĩ về chữ đó nhiều, chờ hôm mát mẻ, tâm hồn thư thái, đốt trầm thơm, uống một ly rượu vang hơi ngà ngà, thế rồi mới vận bút như thả hồn trong đó. Nghĩ thì lâu, viết thì rất nhanh. Những chữ ấy bao giờ cũng có thần.

Trong nhà ông có treo một bức thư pháp được chụp lại, phóng to lồng khung kính rất cẩn thận. Nhiều người nghĩ đó hẳn là chữ của chủ nhân hay của một danh nho nào đó. Hỏi ra thì không phải, đó là chữ của một cô bé hơn 10 tuổi ở Trung Quốc. Mặc dù không phải chữ nào cũng đẹp nhưng ít tuổi mà viết được như vậy thật hiếm, “hậu sinh khả úy” nên ông cho chụp lại rồi phóng to để  treo lên.

Ngồi hầu trà với “ông già thành Thăng Long”, ai cũng dễ nhận thấy vị lão trượng này là cây cầu nối về một nền văn hiến đang ngày càng trở nên hiếm hoi, thưa vắng. Ngoài kia con phố Tràng Tiền người xe náo nhiệt, nhưng cách đó mấy bước chân có một thế giới khác, lắng đọng tinh hoa của một Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội đang hiện hữu.

Ngô Hữu Thung
Nguồn: thethaovanhoa.vn (Bài tham dự cuộc thi viết/ tìm kiếm 100 nhân vật Hà Nội do TT&VH phát động. Chi tiết xin xem tại Nguoihanoi.thethaovanhoa.vn)

Cuốn Truyện Kiều do ông Đinh Công Bá (xã Sơn Diệm, huyện Hương Sơn) chép vào năm Bính Tý (1936).

Sách có khổ 18 x 25cm với 200 trang, được viết trên nền giấy dó, bìa có màu đen, với 1.628 câu, 22.729 chữ. Mặc dù trải qua 74 năm nhưng cuốn sách được ông Bá giữ gìn chu đáo cẩn thận, đến nay vẫn còn nguyên vẹn nét chữ đẹp, rõ ràng.

Cuốn Truyện Kiều viết bằng chữ Hán bằng tay được phát hiện ở Hà Tĩnh

Những câu Kiều được ông Bá chép bằng tay giống như chữ in

Tác phẩm cũng được ông đối chiếu hiệu đính lại một cách công phu theo cuốn Từ điển Truyện Kiều của học giả Đào Duy Anh trong thời gian 10 năm (1974-1985). Đây là hiện vật quý, độc đáo còn được lưu giữ trong dân gian.

VĂN ĐỊNH – ĐÌNH THI
Nguồn: Báo Tuổi trẻ

隐者想

小隱高山非可奇；大居鬧市也奚稀。

絕塵籠裏真甚事；無物 無人無所為。

Tiểu ẩn cao sơn phi khả kỳ.
Đại cư náo thị dã hề hy
Tuyệt trần lung lý chân thậm sự.
Vô vật vô nhân vô sở vi.

Các tác giả và tác phẩm tham gia cuộc chơi như sau:

1. Bái Mai Tử

Tác giả: Bái Mai Tử

Tác giả: Bái Mai Tử

2. Thiên Hỏa

Tác giả: Thiên Hỏa

3. Thiền Phong

Tác giả: Thiền Phong

4. Minh Thành

Tác giả: Minh Thành

Tác giả: Minh Thành

5. Trung Kiên

Tác giả: Trung Kiên

6. Cao Sơn

Tác giả: Cao Sơn

7. Phi Chân

Tác giả: Phi Chân

Tác giả: Phi Chân

8. Xuân  Như

Tác giả: Xuân Như

Tác giả: Xuân Như

9. Tử Hà

Tác giả: Tử Hà

Tác giả: Tử Hà

Ấy là đã lâu lắm rồi phong trào viết lách khá yên ắng, nay nhân tiết mộ xuân nhớ chuyện Lan Đình, Bái Mai muốn mời anh em thư pháo gia cùng tham gia viết, vừa để giao lưu, rèn rũa …và mục đích chính là … chơi !

Nguồn: VnExpress.net

Ông đồ cho chữ đầu năm - Ảnh minh họa (ảnh: Bảo Thiên)

Diễn ra trong hai ngày 20 và 21-4, “Vũ điệu thư pháp trên đất Cố đô” là một trong những hoạt động văn hóa do Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam phối hợp với Ban quản lý chùa Bái Đính, Khách sạn Hoa Lư tổ chức nhằm hướng tới Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, 1.042 năm ngày Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi. Theo đó, sau lễ khai mạc lễ hội và lễ khai ấn sẽ là chuỗi chương trình với khá nhiều hoạt động hấp dẫn phục vụ đông đảo công chúng: biểu diễn viết, vẽ thư pháp của 100 ông đồ, triển lãm 500 ấn chương của 100 nhà thư pháp, Khai bút tặng chữ, viết Chiếu dời đô của vua Lý Công Uẩn lên cuốn thư dài nhất Việt Nam, hội thảo về nghệ thuật thư pháp, khai mạc triển lãm thư pháp, các khu Thư đạo, hoa đạo, trà đạo, các chương trình hát dân ca quan họ Bắc Ninh, ca Huế, dân ca Nam Bộ…

Nhân dịp này, Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam cũng chính thức xác lập 6 kỷ lục mới về thư pháp Việt Nam: Kỷ lục câu đối dài nhất, Bản đồ Việt Nam được tạo bằng nhiều ấn chương nhất (500 ấn chương), Bộ tranh thư pháp mẫu tự ABC có nhiều nhà thư pháp viết nhất, Kỷ lục khắc chữ thư pháp kinh Phật trên đá, Chiếu dời đô bằng thư pháp do nhiều người thực hiện nhất và Người viết quyển “Kinh Pháp Cú” theo lối thư pháp có kích thước lớn nhất.

N.Nguyễn
Theo báo Giác Ngộ

Theo “Lễ nghĩa trung tiết” của Trung Quốc, với thận phận là hậu duệ Tống triều, nếu ông ra làm quan cho triều đình nhà Nguyên thì chẳng còn điều ô nhục nào bằng. Vì thế, trong lòng ông luôn rất mâu thuẫn và khổ tâm. Ông đã từ chối chốn quan trường, sống cuộc đời ẩn dật.

Trong suốt thời gian đó, Triệu Mạnh Phủ dành sức sống dồi dào trong tâm hồn cho nghệ thuật. Với tâm trạng này, trong ông như luôn trào dâng những dòng chảy nghệ thuật, góp phần đưa ông đến thành tựu rực rỡ và những giá trị đặc trưng trong nghệ thuật hội họa.

Chủ trương trong hội họa của Triệu Mạnh Phủ bao gồm phong cách mộc mạc và phong cách “thư họa đồng pháp”, tức là tranh vẽ như viết. Ông không đồng tình với phong cách hội họa “màu sắc đậm, nét bút mảnh và tỉ mỉ” thời Tống. Ông ưa chuộng những nét vẽ mạnh mẽ, đơn giản, trang nhã, cao thượng. Theo ông, như thế mới thật sự là những tác phẩm đẹp.

Đa số các tác phẩm của ông đều là mang phong cách “thư họa đồng pháp”. Ông mượn những thủ bút trong thư pháp để thể hiện sự phong phú trong nghệ thuật vẽ tranh.

Triệu Mạnh Phủ sáng tác rất nhiều tác phẩm, nhưng nổi tiếng là bức tranh “Thủy thôn”. Đây là một bức tranh thủy mạc thuần túy, miêu tả cảnh đồng hoang của một thôn quê miền núi vùng Giang Nam. Những đồi cát nhấp nhô, cây cỏ lưa thưa, thấp thoáng vài chiếc thuyền đánh cá, cảnh tượng đang hiện ra trong sự mờ ảo của một cơn mưa bụi.

Danh họa đời Đường Đổng Kỳ Xương đã từng có những khái niệm sơ khai về tranh thư họa, nhưng mãi đến đời Nguyên thì Triệu Mạnh Phủ mới là người phát triển và đưa phong cách tranh thư họa lên chiếm vị trí thượng phong. Chỉ là những dấu vết được để lại sau sự tiếp xúc nhẹ nhàng như chớp giữa bút và giấy, lập tức hình ảnh sông núi, tùng bách, hoa cỏ được hiện ra rất uy nghi, tráng lệ nhưng vô cùng trang nhã, phù hợp với tính cách ưa chuộng sự thanh nhã của người Trung Quốc khi đó.

Dần dần, phong cách này đã ảnh hưởng đến tầng lớp danh nhân, văn sĩ đời Nguyên. Mọi người đều muốn đạt được sự tự do về tinh thần trong cuộc sống và truyền đạt nguồn cảm xúc đó vào trong tác phẩm của mình. Và đó chính là cái hồn mà Triệu Mạnh Phủ đã thả vào dòng tranh mới của ông. Mỗi một chi tiết nhỏ trong tranh đều được ông cảm thụ và phát triển lên một bước mới, và phong vị trong tranh của ông đã tồn tại qua một thời gian rất dài.

Nền hội họa của phương Đông và phương Tây có sự phân hóa theo 2 xu hướng ngày càng rõ rệt. Phong cách của người phương Tây là thích miêu tả thế giới tự nhiên khách quan, nhưng người Trung Quốc lại chú trọng đến cái tình, cái ý trong tranh.

Đối với người Trung Quốc, họa gia là người sẽ có sự cảm thụ tinh tế, tuyệt vời từ thế giới bên ngoài, để rồi sau đó, họ mới có thể nắm bắt cảm xúc đó và thể hiện được vào trong tác phẩm của mình. Họ còn được ví là “bậc thầy tạo hóa”. Điều này có nghĩa rằng, người họa sĩ sẽ quan sát thế giới tự nhiên từ góc nhìn của mình, bằng những cảm xúc rất riêng của mình, để rồi sau đó họ sẽ đưa cảm xúc vào bức tranh.

Những danh họa tiếp bước Triệu Mạnh Phủ gồm có Huỳnh Công Vọng, Nghê Toán, Vương Mông và Ngô Trấn. Bốn nhân vật này còn được gọi là “Nguyên tứ gia”, đại diện cho thời kỳ nghệ thuật hội họa đạt đến đỉnh cao thành tựu. Một trong những tác phẩm tiêu biểu của họ mà người đời sau rất xem trọng là bức “Phú xuân sơn cư đồ”. Hiện, bức tranh này đang được trưng bày trong Viện Bảo tàng tỉnh Chiết Giang và còn được gọi là “Trấn quán chi bảo”. Bức “Trấn quán chi bảo” này chỉ là một nửa của bức “Phú xuân sơn cư đồ”. Một phần nửa sau đang được trưng bày ở Viện Bảo tàng Cố cung Đài Bắc.

Gia Nữ (THV)
Nguồn: Báo Giác Ngộ

Chủ tịch Hội thư pháp Hàn Quốc trao tặng thư pháp cho bảo tàng Hồ Chí Minh

Triển lãm trưng bày 50 bức thư pháp của 25 nhà thư pháp hàng đầu của nghệ thuật thư pháp Hàn Quốc sáng tác, thể hiện 50 bài thơ trong tập “Nhật ký trong tù”. Thông qua bút pháp nghệ thuật của mình, các nhà thơ pháp Hàn Quốc đã thể hiện lòng kính trọng và ngưỡng mộ Chủ tịch Hồ Chí Minh, góp phần làm nổi bật nội dung của tác phẩm.

Tại buổi khai mạc, TS Chu Đức Tính, Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh phát biểu: Cuộc triển lãm không chỉ có giá trị cao về nghệ thuật thư pháp mà còn mang tính giáo dục sâu sắc. Qua triển lãm, thế hệ trẻ Việt Nam và Hàn Quốc đã học được nhiều điều, nhất là tấm lòng yêu nước thương dân của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua các bài thơ trong tập thơ “Nhật ký trong tù”.

Bài thơ “Cảnh chiều hôm” - Nhà thư pháp Kim Myung Hee

Ông Choi Chang Joon, Chủ tịch Hội giao lưu mỹ thuật Hàn Việt cho biết: Những bức thư pháp này đã được triển lãm vào ngày 11-12-2009 tại Hàn Quốc, bắt đầu ở thành phố Naju và tiếp tục mở tại 10 triển lãm trên chín thành phố của Hàn Quốc và được đông đảo nhân dân Hàn Quốc đón nhận nhiệt liệt.

Ngoài triển lãm tại Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Hà Nội, 50 bức thư pháp sẽ được triển lãm tại thành phố Hồ Chí Minh, Huế và Nghệ An. Đây là lần thứ hai thư pháp Hàn Quốc được tổ chức tại Việt Nam.”Tôi tin chắc rằng những sự kiện trao đổi văn hoá như thế này có đóng góp lớn vào sự đổi mới quan hệ song phương Việt Nam-Hàn Quốc”- Ông Choi Chang Joon nói.

Sau đợt triển lãm, Ban Tổ chức Triển lãm thư pháp Hàn Quốc sẽ trao tặng toàn bộ tác phẩm thư pháp này cho Bảo tàng Hồ Chí Minh. Bảo tàng Hồ Chí Minh cũng đã trao thư cảm ơn tới tập thể và cá nhân có những đóng góp vào thành công của cuộc triển lãm và cá nhân 25 nhà thư pháp có tác phẩm tại triển lãm.

Thơ Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành nguồn cảm hứng cho các học giả người Hàn Quốc nghiên cứu, tìm hiểu. Từ năm 2000, giáo sư Kim Sang In và giáo sư Ahn Kyong Hwan đã dịch tập thơ của Bác Hồ và tiếng Hàn và được xuất bản tại Hàn Quốc.

Năm 2005, Hội triển lãm thư pháp Hàn Quốc đã tổ chức sáng tác các tác phẩm thơ Nhật ký trong tù và phối hợp với Bảo tàng Hồ Chí Minh tổ chức triển lãm tại hai nước Việt Nam và Hàn Quốc.

Đặng Thanh Hà
Nguồn: home.vnn.vn

1 bài thơ trong tập thư pháp

Tôi mượn mấy câu Kiều của Nguyễn Du để bày tỏ lòng ái mộ và sự hoan nghênh của mình đối với các nhà thư pháp của Chi hội Thư pháp, thuộc Hội Văn học nghệ thuật (VHNT) các dân tộc TPHCM. Tôi đã đến tham dự cuộc họp mặt thân mật và trang trọng giới thiệu và phát hành tác phẩm thư pháp “Thi tuyển ngàn năm Thăng Long – Hà Nội” (1010 – 2010) do hội tổ chức sáng ngày 13-1-2010, tại 137 Triệu Quang Phục, quận 5. Cuộc họp mặt có đông đủ các nhà thư pháp tham gia xây dựng tập sách quý, trong đó có những tên tuổi quen biết với giới VHNT thành phố như: Trương Lộ, Trương Hán Minh, Trần Xuyên, Trịnh Huy, Lý Tùng Niên, Chu Ứng Xương, Dịch Anh Nga, Trần Tiên Minh, Huỳnh Tuấn Bá…

Trong lời khai mạc, bà Lưu Kim Hoa, Chủ tịch Hội VHNT các dân tộc TPHCM, cho biết: “Năm nay, 2010, cả nước tổ chức lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội. Đây là đại lễ của dân tộc Việt Nam. Cộng đồng các dân tộc ở TPHCM cùng cả nước hướng về đại lễ với những việc làm cụ thể có ý nghĩa. Một trong những việc làm đó là hội đã tổ chức biên tập và xuất bản tập thư pháp “Thi tuyển ngàn năm Thăng Long – Hà Nội”.

Tập sách đã chọn ra 50 bài thơ hay trong hàng ngàn áng thơ văn viết bằng chữ Hán về Thăng Long – Hà Nội. Đây là những bài thơ có thể xem là tiêu biểu về vùng đất, con người, cuộc sống, lịch sử hào hùng của thủ đô Việt Nam yêu dấu. Từ đó, các nhà thư pháp đã thể hiện bằng nét bút tài hoa của mình và với tấm lòng trân trọng hướng về trái tim của đất nước… Tác phẩm là kết quả của quá trình lao động nghệ thuật sáng tạo, công phu tuyển chọn và biên tập, với tình cảm của bà con các dân tộc TPHCM (Hoa, Chăm, Khmer…) gửi về kỷ niệm 1.000 năm thủ đô”.

Trong cuộc họp mặt, bà Lưu Kim Hoa cũng giới thiệu thêm một số tác phẩm do Hội VHNT các dân tộc TPHCM thực hiện đã và sẽ xuất bản, gồm có: 1- Tập thư pháp “Nhật ký trong tù” của Bác Hồ (đã phát hành); 2- Tập luận văn “Học tập tấm gương đạo đức và tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách đoàn kết dân tộc” (chuẩn bị xuất bản); 3- Tập sách “Người Chăm và Bác Hồ” (chuẩn bị xuất bản); 4- Tập tản văn “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” (đang hoàn chỉnh bản thảo để xuất bản). Những công trình trên nằm trong chương trình hoạt động của hội hưởng ứng Cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” do Đảng phát động trong cả nước.

Tham dự cuộc họp mặt, chúng tôi rất cảm động trước những việc làm đầy ý nghĩa của Chi hội Thư pháp và Hội VHNT các dân tộc TPHCM, trước tấm lòng của các vị trí thức và đồng bào người Hoa, Chăm, Khmer đối với Thăng Long – Hà Nội và Tổ quốc Việt Nam. Các tập sách quý trên đây được phát hành và lưu hành trong cộng đồng người Hoa và các dân tộc anh em tại TPHCM, chắc chắn có tác dụng lớn, nâng cao tinh thần yêu nước và tình đoàn kết của đồng bào trong và ngoài cộng đồng.

Thư pháp là một nghệ thuật đặc sắc của văn hóa, văn học Hán – Việt. Một tác phẩm thi ca bằng chữ Hán nếu được thực hiện thành công bằng thư pháp tài hoa sẽ nâng cao bội phần tác dụng thẩm mỹ của nó. Điều này thể hiện rất rõ nét ở các tập thư pháp về các bài thơ truyền thống Thăng Long – Hà Nội và các tác phẩm của Bác Hồ.

Thành công bước đầu của Chi hội Thư pháp và Hội VHNT các dân tộc TPHCM đầu năm 2010 lịch sử này chắc chắn sẽ được nâng cao và nhân rộng thêm, có thêm nhiều công trình có ý nghĩa được các giới văn nghệ, trí thức và đồng bào thành phố ta hoan nghênh và hưởng ứng. Sáng kiến và thành công bước đầu của Hội VHNT các dân tộc TPHCM thật đáng trân trọng và biểu dương.

Nguồn tin: Theo SGGPOnline

Sau một năm nghiên cứu và một tháng miệt mài bút nghiên, đến đầu tháng Tư, thư pháp gia Lê Thiên Lý đã hoàn thành 1.000 bức họa biến hóa khôn lường liên tiếp kỳ diệu, không bức nào giống bức nào, trên khổ giấy 21x32cm.

1.000 bức họa miêu tả con người như anh bộ đội cầm súng bảo vệ tổ quốc, là anh lính hải quân với thuyền và biển, là những sinh viên thi đỗ thủ khoa, cô gái Hà Nội; hình con rồng bay lượn, con chim, con cá, con tôm, là cây đàn, bông hoa hay là lưỡng cực âm dương.

Ông Lê Thiên Lý tâm sự, chữ “Long” biểu tượng cho sức mạnh siêu việt, cho quyền lực, cho chiến thắng và niềm tin, chữ “Long” ấy có trong mỗi con người Việt Nam.

Ông cho biết, qua 1.000 bức thư pháp chữ “Long,” ông muốn lột tả khí lực, hào khí của ngàn năm Thăng Long đến với người dân, để mỗi người dân Việt Nam tự hào mình là “con rồng, cháu lạc,” tự tin vươn lên bay cao và bay xa trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Thư pháp gia Lê Thiên Lý cũng đang viết dở 1.000 bức thư pháp chữ “Long” trên chiếc đĩa gốm Chu Đậu lớn nhất Việt Nam với đường kính rộng tới 1,5m cũng với ý niệm dâng lên Đại lễ ngàn năm Thăng Long-Hà Nội./.

Văn Đức (Vietnam+)

Như đã nói, đánh giá sơ bộ chung trên tinh thần khách quan, số lượng cũng như chất lượng tác phẩm phản ánh đúng tình hình thực tế và nội lực của CLB. Đây cũng là một sự kiện có tính chất đánh dấu mốc của CLB trong các mối quan hệ giao lưu Thư pháp có tính chất quốc tế. Cuộc giao lưu triển lãm lần này, sẽ là thêm một bước đệm nữa cho các hoạt động hướng tới 1000 năm Thăng Long – Hà Nội của CLB Unesco Thư pháp Việt Nam.

Hoàng Anh Diệp - HV2010

1 Photos

Đặng Anh Việt - HV2010

10 Photos

Lê Tiến Đạt - HV2010

4 Photos

Nguyễn Đức Dũng - HV2010

5 Photos

Nguyễn Hữu Sử - HV2010

5 Photos

Nguyễn Quang Duy - HV2010

3 Photos

Nguyễn Quang Thắng - HV2010

1 Photos

Nguyễn Trung Hoàng Long - HV2010

1 Photos

Trần Phi Anh - HV2010

2 Photos

Trần Quang Đức - HV2010

7 Photos

Trần Quốc Chí - HV2010

3 Photos

Trần Trọng Dương - HV2010

3 Photos

Vũ Cao Sơn - HV2010

10 Photos

Vũ Thanh Tùng - HV2010

7 Photos

Tm. CLB Unesco Thư pháp Việt Nam
Xuân Như – Vũ Thanh Tùng

Tranh – người “đuối sức” như nhau

Nhắc đến tranh Hàng Trống, nhiều người từng biết, đam mê, sành chơi sẽ không khỏi lo lắng trước nguy cơ xóa sổ dòng tranh dân gian độc đáo này. Năm 1972, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mời nghệ nhân Lê Đình Nghiên phục chế những bức tranh Hàng Trống còn sót lại, nhằm “kéo dài tuổi thọ” cho tranh.

Ông Lê Đình Nghiên, nghệ nhân cuối cùng của dòng tranh cổ Hàng Trống

Ông Nghiên cầm tinh con Hổ, nhưng là một người hiền, điềm đạm và mẫn tiệp khi được ai đó hỏi chuyện về dòng tranh một thời quy tụ ở phố Hàng Trống, Hàng Nón, Hàng Hòm, Hàng Quạt của đất Hà Thành xưa. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm tranh ở làng làm tranh truyền thống Bình Vọng (Hà Tây cũ), nhưng từ nhỏ ông đã theo gia đình lên phố Hàng Trống để làm tranh cùng với ông nội và bố. Nhà tuy đông (7 anh chị em) nhưng chỉ mỗi ông là theo nghề của ông nội và cụ thân sinh. Đến đời ông, lấy vợ sinh được hai con trai và cả hai anh cũng đã được ông “nhen lửa nghề”. Vậy nhưng, “nhen thì nhen rồi đấy, còn bùng lên, cháy hết mình cho dòng tranh đang “đuối sức” bên cạnh những dòng tranh hiện đại nhờ vào sự phát triển vượt bậc của công nghệ, liệu chúng ta có bản lĩnh mà gìn giữ hay không lại là chuyện khác” – cụ Nghiên nói.

Có lẽ lo lắng “lửa nghề” trong các con mình chưa đủ mạnh để tiếp tục làm sáng lạn một dòng tranh mà ông, cha đã truyền lại, nên ông Nghiên thi thoảng vẫn cõng tranh đi đây đó, tham gia trưng bày triển lãm nhằm “lưu giữ di động” một nét văn hóa truyền thống của Hà Nội xưa với công chúng. Biết đâu, nói như ông, những cuộc “chinh phục bằng tranh” ấy sẽ đánh động, làm thức dậy quá khứ huy hoàng của một dòng tranh đã và đang dần ngủ quên trong trí nhớ của ít nhiều người dân Việt thì sao? Và, cũng biết đâu đấy, công cuộc kiếm tìm “người giữ lửa cho tranh Hàng Trống sẽ không chỉ có một người, nhiều người hưởng ứng mà thậm chí hẳn một thế hệ đủ tâm huyết, tài năng và niềm tin sẽ cùng ông “cứu sống và gây dựng lại” một sản phẩm kết tinh của lao động vật chất và lao động tinh thần. Sau rồi, nói vô phép, dẫu ông có khuất núi, quy tiên cũng an lòng rằng dòng tranh đã gắn với văn hóa người Tràng An thanh lịch, gắn với cuộc đời mình sẽ vẫn được tạo nên bởi bàn tay tài hoa và óc sáng tạo của người thợ thủ công nhưng vẫn thể hiện được tính nghệ thuật cao, hàm chứa những nét đặc sắc của văn hóa dân tộc?!

Với thâm niên gần 60 năm gắn bó với nghề làm tranh Hàng Trống, nghệ nhân Lê Đình Nghiên không chỉ khẳng định ông là người “khéo tay hay nghề” mà qua đó còn cho thấy cái Tâm – Tầm – Tài của mình với di sản văn hóa quý báu mà các thế hệ cha ông đã sáng tạo ra và truyền lại cho các thế hệ sau. Tâm được ông thể hiện ở lòng chung thủy với nghề. Tầm được thể hiện qua những nét vẽ tinh hoa, dồn đọng trong mỗi bức tranh mà ông vẽ. Tài của ông thể hiện ở chỗ, trong khi nghệ thuật đương đại đang lên ngôi với nhiều hình thức thể hiện phong phú như muốn thoát ra khỏi văn hóa truyền thống, hăng hái kiếm tìm cái tôi bản thể riêng lẻ, tiếng tăm lừng lẫy, thu hút được sự quan tâm của đông đảo quần chúng, thì ông vẫn “nhất nhất vô nhị” sống với nghề, không màng cả đến việc nghề có nuôi nổi thân hay không?!

Hành trình đơn độc

Theo phân tích của một số nhà nghiên cứu thì tranh Hàng Trống chịu ảnh hưởng rõ rệt của các luồng tư tưởng, văn hóa, tôn giáo của vùng miền; là kết quả của sự giao thoa tinh hoa giữa Phật giáo và Nho giáo; giữa loại hình tượng thờ, điêu khắc ở đình, chùa với những nét đẹp trong sinh hoạt văn hoá hàng ngày và thực sự phát triển cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Từ thế kỷ 16, Hoàng Sĩ Khải thời Mạc, ở bài thơ Tứ thời khúc vịnh, đoạn tả cảnh Tết ở kinh thành Thăng Long đã có nói đến tranh dân gian và tục chơi tranh Tết: Chung Quỳ khéo vẽ nên hinh/ Bùa đào cấm quỷ, phong linh ngăn tà…/ Tranh vẽ gà, cửa treo thiếp yểm/ Dưới thềm lầu hoa điểm Thọ Dương… được các gia đình ở kinh thành treo cùng với các thần trừ ma khác…

Tranh Hàng Trống có hai dòng chính là tranh thờ và tranh Tết, nhưng chủ yếu là tranh thờ dùng trong sinh hoạt tín ngưỡng, phục vụ đền phủ của Đạo giáo, nhất là tranh thờ của Đạo Mẫu (Mẫu Liễu Hạnh ở Phủ Giầy, Nam Định) Tứ Phủ cộng đồng; Bà chúa thượng ngàn; Mẫu Thoải… và đặc biệt là tranh Ngũ hổ. Vì trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, hổ là con vật đã từ lâu được tôn thờ. Danh xưng của hổ cũng được thần thánh hóa là Ngài, là Ông (thờ Ông Ba Mươi). Loại tranh này thường được các nghệ nhân chạm bằng vàng, bạc thật dát mỏng hoặc “bình dân” thì được in khuôn hình và tô màu bằng tay… rất cầu kỳ. Tiếc là giờ đây, hầu như các nhà làm tranh đều bỏ nghề. Nhiều nhà còn đốt bỏ hết những dụng cụ làm tranh như ván, bản khắc, một phần do thú chơi tranh của người Hà Nội đã đổi khác, một phần do việc làm tranh không có thu nhập cao.

Hiện nay, trong số bản khắc tranh Hàng Trống còn giữ lại được, có mấy tấm đặc biệt giá trị, lưu tại Bảo tàng Lịch sử ở Hà Nội bằng gỗ thị dầy dặn, khắc cả hai mặt, theo đề tài rút từ kinh nhà Phật hay cổ tích Việt Nam, Trung Hoa. Đặc biệt bản khắc kèm cả tuổi tranh Quý Mùi lục nguyệt khởi Minh Mệnh tứ niên (1823 dương lịch). Nghĩa là ván được khắc cách đây đã ngót hai trăm năm, là cơ sở để các khà khoa học tin rằng tranh Hàng Trống xuất hiện từ khá sớm. Nhưng để xác định chính xác là năm nào thì chưa thấy sách nào ghi lại!

Tôi thỉnh xin một vài bí quyết khi ông “vẽ chơi” cũng như phục dựng tranh Hàng Trống cổ cho Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam thì ông hỏi ngược: Bí quyết ư? Không gì cả! Xưa kia mài mực, pha màu cho bố, có lẽ lâu dần nó thành cữ ở trong đầu nên khi tôi thực hành cái tay nó khắc sẽ tuân theo sự điều khiển của cái cữ ấy mà thành. Người xem tranh cho tôi là giỏi, nhưng tôi thì cảm thấy bình thường như chưa đạt được gì cả và càng không dám nói là đã mãn nguyện với những tác phẩm mình làm ra. Vì mãn nguyện là đầy đủ. Nếu ai cũng đầy đủ cả rồi, không thấy thiếu, thôi khát khao và không cần hướng đến cái đích nào nữa thì dễ trở nên đơn điệu”.

Khôi phục và phát triển các dòng tranh dân gian, trong đó có tranh Hàng Trống là một việc cần thiết để giữ gìn các giá trị văn hóa của Thăng Long – Hà Nội. Nhưng có lẽ, công việc đó là rất khó thực hiện, nhất là với ông – nghệ nhân duy nhất còn sót lại đang từng ngày “độc hành đơn điệu” trong việc bảo tồn, gìn giữ dòng tranh quý đang có nguy cơ mai một này!

Nguyễn Vũ Bảy
Nguồn: nguoihanoi.thethaovanhoa.vn